რატომ ხდება სატრანსფერო ფასწარმოქმნა ბიზნესისთვის სტრატეგიული საკითხი?

გლობალური ეკონომიკის, საერთაშორისო ჯგუფების და მზარდი საგადასახადო გამჭვირვალობის ფონზე, სატრანსფერო ფასწარმოქმნა სულ უფრო ხშირად სცდება კომპლაიანსის ჩარჩოებს და ბიზნესის სტრატეგიული მართვის ნაწილად იქცევა.

დღეს სულ უფრო მეტი ქართული კომპანია ოპერირებს საერთაშორისო ბიზნეს გარემოში. ზოგიერთი ფლობს შვილობილ კომპანიებს სხვადასხვა ქვეყანაში, ზოგი რეგიონული ჯგუფის ნაწილია, ხოლო ბევრი აქტიურად ახორციელებს ტრანსსასაზღვრო ოპერაციებს პარტნიორებთან და ურთიერთდამოკიდებულ პირებთან.

აღნიშნულ პროცესებთან ერთად იზრდება ისეთი საკითხის მნიშვნელობაც, რომელიც რამდენიმე წლის წინ მხოლოდ მსხვილ მულტინაციონალურ კორპორაციებთან ასოცირდებოდა – საერთაშორისო კონტროლირებული ოპერაციების შეფასება, იგივე სატრანსფერო ფასწარმოქმნა. 

მიუხედავად იმისა, რომ სატრანსფერო ფასწარმოქმნა ხშირად საგადასახადო თემად აღიქმება, თანამედროვე ბიზნეს გარემოში მისი გავლენა ბევრად სცდება გადასახადების ფარგლებს. ის უკვე უკავშირდება კორპორაციულ მმართველობას, საინვესტიციო მიმზიდველობას, ფინანსურ სტრუქტურას, ბიზნესის გამჭვირვალობას და გრძელვადიან მდგრადობას.

სწორედ ამიტომ სატრანსფერო ფასწარმოქმნა დღეს უფრო და უფრო ხშირად განიხილება არა როგორც ფორმალური საგადასახადო მოთხოვნა, არამედ როგორც ბიზნესის სტრატეგიული საკითხი.

რა შეიცვალა ბოლო წლებში?

ბოლო ათწლეულის განმავლობაში საერთაშორისო საგადასახადო გარემომ მნიშვნელოვანი ტრანსფორმაცია განიცადა.

გლობალიზაციამ, ციფრულმა ეკონომიკამ და საერთაშორისო ბიზნესის ზრდამ მნიშვნელოვნად გაართულა იმის განსაზღვრა, თუ სად იქმნება რეალური ეკონომიკური ღირებულება და რომელ იურისდიქციაში უნდა დაიბეგროს შესაბამისი მოგება.

ამის საპასუხოდ, მსოფლიოს მასშტაბით საგადასახადო ორგანოებმა მნიშვნელოვნად გააძლიერეს კონტროლი ურთიერთდამოკიდებულ პირებს შორის განხორციელებულ ოპერაციებზე.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა OECD-ის მიერ შემუშავებულმა BEPS (Base Erosion and Profit Shifting) ინიციატივამ, რომლის მიზანია თავიდან იქნეს აცილებული ისეთი სტრუქტურები, რომლებიც იწვევს მოგების ხელოვნურ გადატანას შეღავათიანი დაბეგვრის რეჟიმის მქონე  იურისდიქციებში.

დღეს ინფორმაციის გაცვლის მექანიზმები, საერთაშორისო თანამშრომლობა და ტექნოლოგიური შესაძლებლობები საგადასახადო ორგანოებს გაცილებით მეტ საშუალებას აძლევს, ვიდრე რამდენიმე წლის წინ.

შედეგად, სატრანსფერო ფასწარმოქმნა –ის საკითხები სულ უფრო ხშირად ხვდება როგორც საგადასახადო შემოწმებების, ასევე ბიზნესის შიდა რისკების მართვის პროცესის ცენტრში.

რატომ ეხება აღნიშნული უკვე ქართულ ბიზნესსაც?

არსებობს მოსაზრება, რომ სატრანსფერო ფასწარმოქმნა მხოლოდ საერთაშორისო კორპორაციების თემაა, რეალობა კი განსხვავებულია.

დღეს საქართველოს ბიზნეს გარემოში სულ უფრო ხშირია ისეთი სტრუქტურები, სადაც კომპანიები ერთდროულად რამდენიმე ქვეყანაში ოპერირებენ.

ასეთ სტრუქტურებში ბუნებრივად ჩნდება სხვადასხვა ტიპის ტრანზაქციები:

• შიდაჯგუფური დაფინანსება;
• საქონლის მიწოდება;
• მენეჯმენტის მომსახურებები;
• საერთო ხარჯების განაწილება;
• ლიცენზიებისა და ინტელექტუალური საკუთრების გამოყენება

მარტივად რომ ვთქვათ, ურთიერთდამოკიდებულ პირებს შორის გარიგებების პირობები უნდა იყოს ისეთი, როგორსაც დამოუკიდებელი კომპანიები შეათანხმებდნენ ანალოგიურ პირობებში.

რომელი ოპერაციები იქცევა ყველაზე ხშირად ყურადღების ცენტრში?

ყველა ტრანზაქცია ერთნაირ რისკს არ ქმნის.

საერთაშორისო პრაქტიკაც და ადგილობრივი გამოცდილებაც აჩვენებს, რომ რამდენიმე მიმართულება განსაკუთრებით ხშირად ექცევა ყურადღების ქვეშ.

ჯგუფური დაფინანსება

ბიზნესის ზრდასთან ერთად სულ უფრო ხშირად გვხვდება აქციონერის სესხები, ჯგუფური დაფინანსება და დაკავშირებულ პირებს შორის საკრედიტო ურთიერთობები.

სწორედ ამ დროს ჩნდება კითხვები:

• შეესაბამება თუ არა საპროცენტო განაკვეთი საბაზრო პირობებს?
• შეძლებდა თუ არა დამოუკიდებელი კომპანია მსგავსი პირობებით დაფინანსების მიღებას?
• რამდენად ეკონომიკურად გამართლებულია დაფინანსების მოცულობა?

მენეჯმენტის და მხარდაჭერის მომსახურებები

ბევრ საერთაშორისო ჯგუფში ცენტრალური ოფისი სხვადასხვა ტიპის მომსახურებას უწევს შვილობილ კომპანიებს.

თუმცა პრაქტიკაში ხშირად ჩნდება კითხვა:

რა რეალური სარგებელი მიიღო კომპანიამ აღნიშნული მომსახურების სანაცვლოდ?

თუ ეკონომიკური სარგებლის არსებობა ვერ დასტურდება, ასეთი ოპერაციები შეიძლება განსაკუთრებული ყურადღების საგანი გახდეს.

არამატერიალური აქტივები

თანამედროვე ბიზნესში სულ უფრო მეტ მნიშვნელობას იძენს:

• ბრენდები;
• პროგრამული უზრუნველყოფა;
• ტექნოლოგია;
• მონაცემები;
• ინტელექტუალური საკუთრება.

ხშირად სწორედ ამ აქტივების გამოყენება განსაზღვრავს ჯგუფის შიგნით მოგების განაწილებას.

საქონლისა და მომსახურების მიწოდება

განსაკუთრებით აქტუალურია რეგიონული სადისტრიბუციო მოდელები, სადაც სხვადასხვა ქვეყნის კომპანიები ერთობლივად მონაწილეობენ ღირებულების ჯაჭვში.

ასეთ შემთხვევებში მნიშვნელოვანია იმის განსაზღვრა, თუ რომელი კომპანია რა ფუნქციას ასრულებს და შესაბამისად რა მოგებას უნდა იღებდეს.

რატომ არის სატრანსფერო ფასწარმოქმნა უკვე ბიზნესის საკითხი?

სატრანსფერო ფასწარმოქმნა –ის მნიშვნელობა დღეს მხოლოდ საგადასახადო რისკებით აღარ განისაზღვრება.

ინვესტორები, ბანკები და პოტენციური მყიდველები სულ უფრო მეტ ყურადღებას აქცევენ ჯგუფის შიდა ოპერაციების გამჭვირვალობასა და ეკონომიკურ ლოგიკას.

სწორედ ამიტომ სატრანსფერო ფასწარმოქმნა გავლენას ახდენს ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა:

• კორპორაციული მმართველობა;
• ფინანსური სტრუქტურა;
• საინვესტიციო მიმზიდველობა;
• Due Diligence პროცესები;
• შერწყმა და შესყიდვები (M&A);
• ბიზნესის შეფასება.

პრაქტიკაში ხშირად სწორედ ამ ეტაპებზე ხდება ისეთი საკითხების გამოვლენა, რომლებიც წლების განმავლობაში შეუმჩნეველი რჩებოდა.

რას აკეთებენ წარმატებული კომპანიები?

წარმატებული კომპანიები სატრანსფერო ფასწარმოქმნა –ს არ განიხილავენ მხოლოდ საგადასახადო დეკლარაციის ნაწილად.

ისინი ცდილობენ, რომ ურთიერთდამოკიდებულ პირებთან არსებული ურთიერთობები თავიდანვე იყოს სათანადოდ სტრუქტურირებული, დოკუმენტირებული და ეკონომიკურად დასაბუთებული.

როგორც წესი, ასეთი კომპანიები:

• პერიოდულად აანალიზებენ ჯგუფის შიდა ტრანზაქციებს;
• აფორმებენ შესაბამის ხელშეკრულებებს;
• ამზადებენ ეკონომიკურ და ფინანსურ დასაბუთებას;
• აფასებენ პოტენციურ საგადასახადო რისკებს;
• არ ელოდებიან საგადასახადო შემოწმების დაწყებას პოტენციური გამოწვევების იდენტიფიცირებისთვის.

შედეგად, ისინი არა მხოლოდ ამცირებენ საგადასახადო რისკებს, არამედ ზრდიან ბიზნესის გამჭვირვალობასა და საინვესტიციო მიმზიდველობას.

დასკვნა

სატრანსფერო ფასწარმოქმნა აღარ არის მხოლოდ საერთაშორისო კორპორაციების ან საგადასახადო სპეციალისტების საკითხი.

საერთაშორისო ბიზნეს კავშირების ზრდასთან ერთად, ის სულ უფრო მეტ გავლენას ახდენს ქართულ კომპანიებზეც –  განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ჯგუფის შიგნით ხდება დაფინანსება, მომსახურების გაწევა, საქონლის მიწოდება ან სხვა ტრანსსასაზღვრო ოპერაციები.

თანამედროვე ბიზნეს გარემოში სატრანსფერო ფასწარმოქმნა თანდათან იქცევა კორპორაციული მმართველობის, ფინანსური სტაბილურობისა და საინვესტიციო მზადყოფნის მნიშვნელოვან კომპონენტად.

შესაბამისად, მთავარი კითხვა უკვე აღარ არის „გვჭირდება თუ არა სატრანსფერო ფასწარმოქმნა –ზე ფიქრი?“

დღეს უფრო აქტუალური ხდება სხვა კითხვა რამდენად მზად არის ბიზნესი იმ რეალობისთვის, სადაც ურთიერთდამოკიდებულ პირებთან განხორციელებული ოპერაციების ეკონომიკური დასაბუთება ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც თავად ოპერაცია.